FAS (Foetaal Alchohol Syndroom)


Wat is het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS)?

In een enorm tempo ontwikkelen onze hersenen zich in de baarmoeder en de eerste jaren na de geboorte, tot een netwerk van 100 miljard neuronen en 1000 maal 1000 miljard plaatsen waar zenuwcellen contact met elkaar maken. De zenuwcellen zijn verbonden door meer dan 100.000 kilometer zenuwvezels. In dat enorm complexe netwerk worden onze karaktereigenschappen, talenten en beperkingen al voor een belangrijk deel vroeg in de ontwikkeling vastgelegd. Alcohol genomen door de moeder passeert de placenta en verstoort de vorming van dit netwerk, waardoor er bij het kind permanente stoornissen in de hersenfuncties kunnen ontstaan, zoals stoornissen in leren en geheugen en gedragsstoornissen.
Alcohol heeft effect op alle processen van de hersenontwikkeling. Om te beginnen remt het de vorming van de hersencellen, daar ontstaan er minder van. Deze hersencellen moeten vervolgens naar de plaats kruipen waar ze voor de rest van ons leven zullen blijven functioneren. Dat kruipen wordt ook verstoord, waardoor de hersencellen de weg kwijtraken en te vroeg stoppen of te lang doorgaan en terechtkomen aan de buitenkant van de hersenen. Dit zijn heel slechte plaatsen voor de ontwikkeling en het latere functioneren van hersencellen. Dan heeft alcohol ook nog eens een remmende werking op het volgroeien van zenuwvezels en op het maken van contacten tussen hersencellen onderling. Ook de hele chemische machinerie van hersencellen wordt door alcohol beïnvloed. Zo ontstaat een hersenontwikkelingsstoornis waarbij, in de meest ernstige vorm, een ingrijpende geestelijke achterstand kan ontstaan. Deze stoornis wordt Foetaal Alcohol Syndroom (FAS) genoemd. Gedrags- en leerstoornissen en een verhoogde kans op angst en depressie later in het leven zijn slechts enkele kenmerken van FAS. De ernst van de stoornis hangt overigens niet alleen af van de hoeveelheid alcohol die de moeder heeft gedronken en de periode in de ontwikkeling van het kind waarin dit is gebeurd, maar ook van de gevoeligheid van het kind. Sommige kinderen zijn gevoeliger dan andere voor de schade van alcohol.

We kennen dit probleem al veel langer; uit Huxley’s Brave New World. In dat boek uit 1932 werden kinderen gekweekt op de lopende band. Als er domme werkers nodig waren, deden ze een scheut alcohol in het kweekmedium, zodat de hersenontwikkeling werd geremd. Eigenlijk wisten we dus al lang dat alcohol slecht is voor de hersenontwikkeling  van het ongeboren kind maar zoals vaak het geval is, bestaat ook hier een grote afstand tussen kennis bezitten en ernaar handelen.

Na hoeveel alcohol krijgt een kind FAS?

Ongeveer 8 procent van de vrouwen rookt door tijdens de zwangerschap- dat is ook heel slecht voor de hersenontwikkeling van het kind- en drinkt volgens onderzoek van de Gezondheidsraad tussen de 35 en 50 procent nog wel eens een glaasje. Vooral over drinken wordt vaak vrij gemakkelijk gedaan; dat ene glaasje zou geen kwaad kunnen denkt men. Pas als je er te veel van gebruikt, breng je schade toe aan de hersenen van je ongeboren kind, is de redenering. Maar op de vraag wat nou precies te veel is, bestaat geen eenduidig antwoord. Het probleem is dat sommige kinderen en sommige moeders gevoeliger zijn dan andere. Dat verschilt per mens en dat is nu precies het probleem tijdens de zwangerschap. Dit betekent dat kinderen wel degelijk ook door sociaal alcoholgebruik schade op kunnen lopen. Je weet niet welk kind extra gevoelig is, daar kom je pas achteraf, en dus te laat, achter. Het enige juiste advies is daarom om helemaal niet te drinken tijdens de zwangerschap. Net zoals je niet moet roken.

Wat merk je bij FAS kinderen?

Veel FAS kinderen hebben een verstandelijke beperking doordat het voorste deel van de hersenen beschadigd is, de prefrontale cortex. Ze kunnen daardoor onze complexe maatschappij niet goed aan. Ze reageren impulsief, overtreden regels omdat ze die niet begrijpen, en kunnen niet voorzien in wat voor problemen ze terechtkomen. Ze overzien de latere gevolgen van hun handelen niet. De prefrontale cortex is het hersengebied dat nog onrijp is in de puberteit, daarom lijken sommige uitingen van FAS ook wel op extreme symptomen van puberteit. Bij FAS kinderen speelt echter ook nog mee dat hun oordeel over andere personen niet goed ontwikkeld is, waardoor ze gemakkelijk in contact koen met de verkeerde mensen. Door al deze factoren lopen ze het risico met politie of justitie in aanraking te komen en te worden gestraft. Dat straffen helpt echter niet, want ook de ontwikkeling van hun geweten is verstoord. En dat alles omdat ze pech hebben gehad in hun vroege ontwikkeling.

Hoe herken je een FAS kind?

Kinderen die in de baarmoeder aan alcohol zijn blootgesteld hebben bepaalde kenmerken in het gezicht. Maar het punt is, en blijft, dat die kenmerken niet specifiek genoeg zijn voor een diagnose. Je kunt aan de hand daarvan nooit met 100% zekerheid zeggen of een kind een FAS-kind is, als je niet ook de geschiedenis van het alcoholgebruik van de moeder tijdens de zwangerschap kent. Het is daardoor moeilijk en vaak zelfs onmogelijk om de waarheid te achterhalen. De hoop is dat voldoende voorlichting FAS uiteindelijk doet verdwijnen en in ieder geval op korte termijn sterk vermindert.

Dit stuk is geschreven door Dick Swaab van de Nederlandse Herseninstituut in het boek FAS-kinderen Geboren met alcoholschade door Allard de Witte en Joost Bos.